Türkiye’de kaydedilen türler PDF Bu içeriği arkadaşına gönder

Aşağıdaki tabloda sözü geçen türlere ait fotoğraflar ve bilgiler için Balina ve Yunusları Koruma Derneği’nin (WDCS) setase tür rehberine bakabilirsiniz.

Türkiye’de kaydedilen türler

Kırmızı liste değerlendirmesi (ACCOBAMS değerlendirmesi esas alınmıştır)

Durumları

Uzun balina Balaenoptera physalus

VU (duyarlı)

Yerli (varlığı kanıtlanmıştır)

Kaşalot  Physeter macrocephalus
(İspermeçet balinası olarak da bilinir)

EN (tehlikede)

Yerli (varlığı kanıtlanmıştır)

Kuvier Balinası   Ziphius  cavirostris

DD (yetersiz verili)

Yerli (varlığı kanıtlanmıştır)

Siyah yunus    Globicephala melas

DD (yetersiz verili)

Büyük olasılıkla konuk tür

Grampus   Grampus griseus

DD (yetersiz verili)

Yerli (büyük olasılıkla mevcut)

Kaba dişli yunus Steno bredanensis

NE (değerlendirilmedi)

Yerli (büyük olasılıkla mevcut)

Afalina  Tursiops truncatus
Tursiops truncatus ponticus
(Karadeniz alttürü)

VU (duyarlı)
EN (tehlikede)

Yerli (varlığı kanıtlanmıştır)

Çizgili yunus Stenella coeruleoalba

VU (duyarlı)

Yerli (varlığı kanıtlanmıştır)

Tırtak  Delphinus delphis
Delphinus delphis ponticus
(Karadeniz alttürü)

EN (tehlikede)
EN (tehlikede)

Yerli (varlığı kanıtlanmıştır)

Mutur Phocoeana Phocoena relicta                        

EN (tehlikede)

Yerli (varlığı kanıtlanmıştır)

Yalancı katil balina Pseudorca crassidens

Konuk *

Gagalı balina (Büyük olasılıkla Gervais)
Mesoplodon sp. cf europeaus

Rastlantısal **

Beyaz Balina (Beluga) Delphinapterus leucas

Yabancı ***

*1995 yılında İzmir Körfezi’nde 1 birey canlı olarak kıyıya vurmuştur (Öztürk ve Öztürk 1998)¹.

**Ocak 2009’da, Fethiye’de sığ sularda hapsolmuş ve sonra yüzdürülmüş bir dişi birey doku örneği alınmadığı için tür düzeyinde tanımlanamamıştır.  Dünyanın önde gelen gagalı balina uzmanlarına türle ilgili bilgileri iletilmiş, uzmanlar, kesin bir sonuç olmamakla birlikte bireyin Gervais gagalı balinası olabileceği (Mesoplodon europeaus) konusunda ortak bir karara varmışlardır. ACCOBAMS bölgesinde şimdiye dek Mesoplodon cinsinden sadece 5 bireye rastlanmıştır ve bu bireylerin hepsi canlı ya da ölü olarak kıyıya vurmuş bireylerden oluşmaktadır. Bu kayıtların yalnızca 1 tanesi kesin olarak tanımlanabilmiştir. Tür düzeyinde tanımlanamayan bireylerden 3'ü doku örneği alınmadan denize geri salınan bireylerden oluşmaktadır. Kıyıya vuran setaselerle ilgili ulusal düzeyde bir projenin ve bilgi ağının oluşturulması, mümkün olan tüm bilgilerin söz konusu türlerin neden kıyıya vurduklarını da daha iyi anlamamızı sağlayacak şekilde toplanması ve kamuoyunda bu yönde bir bilinç oluşturulması açısından çok gereklidir.

*** 1991-1992 yıllarında, Kırım’daki bir merkezden kaçtığı düşünülen bir birey Karadeniz kıyılarında görülmüştür.

ACCOBAMS anlaşması (Karadeniz, Akdeniz ve bitişik Atlantik'teki  yunus ve balinaların korunmasına yönelik anlaşma ), sözü geçen bölgede sosyoekonomik durumları da gözeterek,  yunus ve balinaların korunması adına hükümetler arası yasal bir araç konumu görmektedir.  1996 yılında Monako’da imzalanan ve 2001 yılında yürürlüğe giren bu anlaşmaya 23 ülke üyedir. Üç yanının denizlerle çevrildiği , oldukça büyük bir kıyı şeridine sahip olan ülkemiz,  yunus ve balinalarla ilgili bilginin arttırılması ve bu türlere yönelik tehditlerin azaltılması için 23 ülkenin işbirliği içinde çalıştığı bu anlaşmaya üye değildir (www.accobams.org).

Türkiye suları dışında kalan ACCOBAMS bölgesinde görülmüş olan diğer türler:

OrcaKatil Balina, Jno DidricksonTürkiye sularında görülen bu türler dışında Akdeniz ve bitişik Atlantik bölgesinde düzenli görülen 1 tür daha vardır;  Katil balina olarak bildiğimiz Orcinus orca. Cebelitarık ve bitişik Atlantik’teki popülasyonun durumu kritiktir (CR).

Ülkemiz sularında görülmemiş olsa da Akdeniz’de konuk statüsünde kaydedilmiş 2 tür vardır. Bunlar son 2 yüzyılda en az 30 kesin kaydı bulunan mink balinası (Balaenoptera acutorostrata) ile son 120 yılda en az 15 kesin kaydı bulunan kambur balinadır (Megaptera novaeangliae).

Ülkemiz sularında görülmemiş olsa da Akdeniz, Karadeniz ve bitişik Atlantik’te rastlantısal statüsünde kaydedilmiş 8 tür vardır: Sei balinası (Balaenoptera borealis), Kuzey Atlantik  balinası (Eubalaena glacialis), Gri Balina (Eschrichtius robustus), Cüce kaşalot (Kogia sima), Kuzey şişeburunlu balinası   (Hyperodon ampullatus), Blainville gagalı balinası ( Mesoplodon densirostris), Gervais gagalı balinası (Mesoplodon europaeus) ve Gürcistan’da 1 kez, kıyıya vurmuş olarak kaydedilmesi nedeniyle  Karadeniz için rastlantısal kayıt olan mink balinası.

Ülkemizde kaydedilmemiş olsa da bölgede yabancı statüsünde kayıtlı 1 tür daha vardır; Kızıldeniz’de Süveyş Körfezi’nde görülen ve Süveyş Kanalı aracılığıyla İsrail’in Akdeniz kıyılarında kaydedilmiş olan  Indo-Pasifik kambur yunusu (Sousa chinensis)

Ülkemiz sularında her an yeni türler görülebilir, kıyıya vurabilir ya da bilinen bir tür dağılımının dışındaki yerlerde karşımıza çıkabilir. Yunus ve balinalarla ilgili biraz bilgilenerek ve bilinçli davranarak sizler de ülkemizdeki bilgilerin artmasına ve bu güzel türlerin korunmasına yardımcı olabilirsiniz.  Lütfen denizde gözlediğiniz ya da kıyıya vurmuş  ve/veya ağlara takılmış olarak karşılaştığınız tüm yunus ve balina gözlemlerinizi, bu gözlem ile ilgili mümkün olan tüm bilgiyi toplayarak Türk Deniz Araştırmaları Vakfı’na bildiriniz (www.tudav.org).

Önemli not: Ülkemizde görülen türlerle ilgili yayınlarda farklı Türkçe isimlerin kullanımı ile karşılaşmak mümkündür.  Kanatlı Balina olarak tür listesini hazırlarken ACCOBAMS raporunda yer alan Türkçe isimleri kullandık. Ancak özellikle ülkemizde görülmemiş türler söz konusu olduğunda bu rapordan da yeterince yardım alamadık. ACCOBAMS bölgesinde ve dünya genelinde görülen setase türleri ile ilgili ülkemizdeki bilim insanlarının üzerinde anlaştıkları bir listenin varlığından haberdar değiliz. Bu sayfamızda ulaştığımız bilgiler doğrultusunda gerekli güncelleme ve düzeltmeleri yapacağız.

IUCN Kırmızı Liste sınıfları ve ölçütleri için ;

http://life.bio.sunysb.edu/ee/akcakayalab/IUCN-TR.htm

http://life.bio.sunysb.edu/ee/akcakayalab/kurallar4.pdf

ACCOBAMS kırmızı listesini kullanma gerekçemiz:

Kırmızı listeler günümüzde karar vericileri ve kamuoyunu uyarmak ve koruma çalışmalarına yön vermek adına çok önemli bir role sahip.  IUCN (Uluslararası Doğa Koruma Birliği –www.iucn.org) merkez ofisi küresel ölçekte türleri değerlendirerek bu alanda büyük rol üsteleniyor. Ancak koruma çalışmaları bir türün yeryüzünden silinip silinmemesinden önce doğal olarak bölgesel ve popülasyon düzeyinde korunmasını hedefler. “2002-2010 Dünya Yunus ve Balinaları Koruma Eylem Planı”²nda da bölgesel, hatta popülasyon bazlı değerlendirmelerin koruma çalışmaları için daha uygun olduğu belirtilmiştir (Örneğin Karadeniz’deki bir tür yok olsa, bu tür dünya üzerinde hala soyunu devam ettiriyor olsa bile yalnızca bu alanda çalışan bilim insanları değil toplum genelinde üzülürüz ). Bu nedenle Kanatlı Balina grubu olarak 2006 yılında, IUCN – Akdeniz  ofisi ve ACCOBAMS (Karadeniz, Akdeniz ve bitişik Atlantik'teki  yunus ve balinaların korunmasına yönelik anlaşma ) işbirliğiyle yapılan toplantı sonucunda oluşturulan, Akdeniz ve Karadeniz yunus ve balinaları kırmızı listesini kullanıyoruz.  Setaseler ve söz konusu bölge konusunda büyük deneyimi olan uzmanların hazırladığı bu liste, Türkiye’nin de yer aldığı bölgeye ait ve en fazla türün tehlike altında gösterildiği liste Accobams/ IUCN-Akdeniz listesidir . IUCN merkez ofisi bölgesel listelerin öneminin farkındadır ancak küresel değerlendirmelere öncelik verildiği için IUCN merkez ofisi tarafından şu ana kadar söz konusu listesinin yalnızca Karadeniz bölümünü değerlendirebilmiştir.

Bu belge 2010 ACCOBAMS raporu temel alınarak hazırlanmıştır:

Notarbartolo di Sciara G., Birkun A., Jr. 2010. Conserving whales, dolphins and porpoises in the Mediterranean and Black Seas: an ACCOBAMS status report, 2010. ACCOBAMS, Monaco. 212 p.

Bu rapora http://www.disciara.net/documents/NotarbartolodiSciara_Birkun_2010.pdf adresinden ulaşabilirsiniz.

Yararlanılan diğer kaynaklar:

¹Öztürk B.,  Öztürk  A. A. 1998. Cetacean strandings in the Aegean and Mediterranean coast of Turkey. Rapports de la Comission Intérnationale pour la Mer Mditerrannée 35(2): 476

²Reeves, R.R., Smith, B.D., Crespo, E.A. and Notarbartolo di Sciara, G. 2003. Dolphins, whales and porpoises: 2002-2010 conservation action plan for the world's cetaceans. IUCN/SSC Cetacean Specialist Group. IUCN, Gland, Switzerland.